Trong quá trình tham gia hướng nghiệp năm học 2025 - 2026 tại các trường Trung học phổ thông (THPT) khi trao đổi về nhu cầu nhân lực thời đại số, nhiều câu hỏi của các em học sinh về vấn đề “Nhân lực tương lại cần thích ứng với học tập suốt đời” là như thế nào, cần phải làm gì để thích ứng…

Thực tế cho thấy, thị trường lao động đang thay đổi cấu trúc nhanh, đòi hỏi sự thích ứng cao độ từ doanh nghiệp và người lao động. Sự phát triển của công nghệ và các biến động kinh tế tạo ra cơ hội lẫn thách thức, đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải đổi mới chương trình linh hoạt nhằm thu hẹp khoảng cách giữa kỹ năng thực tế và yêu cầu công việc.

Trong đó, các yếu tố chính định hình sự thay đổi: Chuyển dịch mang tính cấu trúc, bởi thị trường không chỉ biến động ngắn hạn mà đang thay đổi căn bản về cấu trúc nghề nghiệp, yêu cầu người lao động phải không ngừng cập nhật kỹ năng. Tác động đến nhân lực: Xu hướng này mang lại cả cơ hội phát triển lẫn thách thức về việc làm bền vững, đòi hỏi sự linh hoạt tối đa. Sự gia tăng lực lượng lao động: Dù biến động, lực lượng lao động vẫn có xu hướng tăng, điển hình như năm 2023 tăng hơn 660 nghìn người. Vai trò của đào tạo và doanh nghiệp: Chuyển mình thành không gian kết nối, giúp sinh viên thích ứng với kinh tế số... cùng với các mô hình doanh nghiệp đồng hành đào tạo được chú trọng để đảm bảo kỹ năng thực tế.

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khoảng 44% kỹ năng của người lao động sẽ thay đổi trong 5 năm tới... Nhiều nghề cũ mất đi, nhưng đồng thời xuất hiện hàng loạt công việc mới liên quan đến công nghệ, dịch vụ, chăm sóc con người và kinh tế xanh.

Còn thực tế tại Việt Nam: Lao động trung niên đang có tỷ lệ mất việc cao, do kỹ năng không còn phù hợp. Doanh nghiệp ngày càng ưu tiên người lao động biết học nhanh, thích nghi nhanh, hơn  cả bằng cấp ban đầu... Vì vậy, học tập suốt đời không còn là khẩu hiệu, mà là “bảo hiểm nghề nghiệp” cho mỗi người lao động.

Học tập suốt đời là chìa khóa để tồn tại và phát triển trong kỷ nguyên 4.0, đòi hỏi người trẻ phải học liên tục để thích ứng, không chỉ để lấy bằng, mà quan trọng là học để làm được việc, nâng cao kỹ năng mềm (ngoại ngữ, tư duy phản biện, làm việc nhóm…), học để bắt kịp thay đổi, thay vì chỉ tập trung vào một ngành nghề duy nhất.

Việc học tập suốt đời cần chú trọng đến các nội dung trọng tâm:

- Học tập liên tục: Không còn là lựa chọn mà trở thành yêu cầu tất yếu để người lao động không bị đào thải bởi công nghệ. Tốt nghiệp không phải là kết thúc mà là điểm khởi đầu làm việc. Muốn trụ vững với nghề, mỗi người phải tiếp tục học để làm tốt hơn và làm được việc mới.

- Học để làm được việc: Mục tiêu học tập là để có năng lực thực hành, thích ứng với sự thay đổi và tạo ra giá trị. Nghề có thể thay đổi nhưng năng lực học thì theo mỗi người lao động suốt đời

- Học nhanh, học sâu: Cần học nhanh để kịp thích ứng và học sâu để tạo ra giá trị cốt lõi, bền vững. Hiện tại, công nghệ thay đổi, công việc thay đổi… nên ai biết học nhanh, thích nghi nhanh sẽ luôn có cơ hội tốt cho việc làm.

- Tập trung vào kỹ năng: Sinh viên cần chủ động trang bị kỹ năng mềm - những thứ máy móc không thể thay thế. Học gắn liền với thực hành, tại doanh nghiệp, trên nền tảng số, qua trải nghiệm thực tế…

- Tư duy linh hoạt: Học một nghề nhưng làm được nhiều việc, liên tục nâng cấp kỹ năng với các hóa học ngắn, chứng chỉ kỹ năng, kỹ năng số…

Chính vì vậy, lựa chọn ngành học, hệ đào tạo và trường đào tạo nghề… không chỉ dựa vào sở thích, mà cần gắn với xu hướng phát triển của thị trường lao động. Chọn nghề phải dựa trên sự hài hòa giữa đam mê, năng lực học tập, bậc học phù hợp, điều kiện kinh tế gia đình và đặc biệt là sở trường cá nhân.

Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh, học sinh cần thay đổi tư duy học tập, không chỉ dựa vào điểm số hay năng lực học văn hóa, mà phải rèn luyện kỹ năng phân tích, tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề và thái độ nghề nghiệp. Bên cạnh con đường Đại học truyền thống, cần mạnh dạn xem xét các mô hình đào tạo nghề, đào tạo thực hành, đào tạo gắn với doanh nghiệp… vì đây là con đường hiệu quả để có việc làm bền vững.

Hiện nay, doanh nghiệp không chỉ cần bằng cấp, mà quan trọng hơn là năng lực làm việc thực tế. Nên những chương trình đào tạo gắn với sản xuất - kinh doanh, thực hành tại doanh nghiệp… giúp học sinh, sinh viên ra trường có thể làm việc ngay, rút ngắn thời gian đào tạo lại. Việc chọn đúng nghề, chọn sớm và có định hướng rõ ràng sẽ giúp học sinh tự tin, chủ động nắm bắt cơ hội việc làm. Vì vậy, học tập suốt đời là trách nhiệm và cũng là lợi thế cạnh tranh của mỗi người lao động trẻ, nên “học một nghề sẽ có việc làm… nhưng học suốt đời là để có tương lai bền vững”.